Odrodzenie Kopernika. Czyli uczony wciąż kręci

Właśnie ukazał się katalog toruńskiej wystawy. Z tej okazji przypominamy recenzję tej ekspozycji.

Wystawa „Misterium Słońca” w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu to jedno z najciekawszych wydarzeń tegorocznego Roku Kopernikańskiego. Jej twórcom udało się pokazać astronoma, ale też polską kulturę tego czasu z mało znanej perspektywy. Wystawa powinna być też okazją do dyskusji o obchodzeniu w Polsce kolejnych rocznic. Ważnej, lecz w ogólne nie prowadzonej. 

Słońce stało się osią, która organizuje całą narracją wystawy. To z nim jest kojarzona Italia – a włoskie podróże Mikołaja Kopernika miały ogromny wpływ na jego formację intelektualną. Kres mroku, przebudzenie, wyjście ze snu na światło dnia – to określenia, jakich używano na przełom związany z odkryciem starożytnego dziedzictwa i początkiem renesansu. Wreszcie, przełom kopernikański oznaczał uznanie słońca za centrum naszego świata.

Komu w drogę…

Jest też druga oś wystawy: podróże. „Misterium Słońca” opowiada o wyprawach młodego Mikołaja Kopernika na przełomie XV i XVI wieku. I szerzej, o podróżach, które dla mieszkańców Północy stały się stały się kluczowym doświadczeniem. Próbuje opisać,  jak podkreślają twórcy wystawy, archetypiczne w kulturze europejskiej przenikanie się i wzajemne inspiracje „kultury Północy” z „kulturą Południa”. Pomiędzy Północą a Południem

“zawsze istniała pewnego rodzaju rywalizacja, ale zarazem chęć wzajemnego poznawania się i czerpania doświadczeń”.

Na Południe Europy podróżowali arystokraci, ale też studenci, artyści i naukowcy. A w XVIII stuleciu grand tour stała się obowiązkową dla wykształconych mieszkańców Północy. Jednak, o czym nie wolno zapominać, Italia przez wielki była też celem pielgrzymek religijnych. Od nich zaczynała się toruńska ekspozycja.

Chcesz być na bieżąco z przeszłością?

Rok 1500 był szczególny. Ogłoszono go Rokiem Świętym, a jego obchody zaczynały się 24 grudnia 1499, a zakończyły 6 stycznia 1501 roku. W tym czasie przybyły do Rzymu tysiące pątników, w tym przed Wielkanocą 1500 roku Mikołaj Kopernik i jego młodszy brat Andrzej. Pielgrzymka młodych torunian do Świętego Miasta stała się dla twórców wystawy okazją do przedstawienia fenomenu europejskich pielgrzymek – cała wystawa składała się z kilku odrębnych opowieści o Europie przełomu XV i XVI wieku, których punktem wyjścia stała się biografia polskiego astronoma.

Twórcy „Misterium Słońca” – Michał Kłosiński z zespołem – wykonali ogromną pracę. W Toruniu znalazło się blisko 650 starannie wybranych eksponatów z polskich oraz europejskich zbiorów, m.in. z Muzeów Narodowych w Gdańsku, Krakowie, Poznaniu i w Warszawie, z Zamku Królewskiego na Wawelu, Biblioteki Apostolskiej w Watykanie, Biblioteki Uniwersytetu w Uppsali i Galerie dell’Accademia w Wenecji. Są wśród nich obrazy, rysunki i grafiki, cenne starodruki i archiwalia oraz przedmioty codziennego użytku.

…temu (nie) na czas

Wystawa – szkoda, że nie udało się wydać na czas towarzyszącego jej katalogu – dała unikalną możliwość zobaczenia obiektów nieznanych lub m.in. z powodów konserwatorskich, rzadko publicznie pokazywanych. Jej siłą była możliwość kontaktu z oryginalnymi obiektami, jak zachowanymi do naszych czasów przedmiotami towarzyszącymi pielgrzymom czy z drukami kartograficznymi,  jak pokazana na wystawie „Romweg-Karte” Erharda Elzlauba wydana z okazji Roku Świętego 1500, na której zaznaczono szlaki pielgrzymkowe z Północy na Południe. Publikacja ta, zachowana w bardzo nielicznych egzemplarzach, jest najwcześniejszą drukowaną mapą drogową Europy Środkowej, pozwalająca też korzystającym z niej przed wiekami obliczyć odległości między miastami.

Wszystkie zgromadzone na wystawie obiekty pokazywały codzienny, wręcz egzystencjalny wymiar podróżowania. Warunki bytowe, trudności, z którymi musieli się mierzyć wędrujący, ale też obyczajowość związaną z pielgrzymkami, jak przypinki z symbolami sanktuariów, które poświadczały obecność w ważnych z religijnych powodów miejscach.

Można jednak odnieść wrażenie, że twórcy „Misterium Słońca” nie do końca wierzyli w siłę zgromadzonych muzealiów i ekspozycję uzupełnili o współczesne rekonstrukcje: stołu w zajeździe czy strojów z epoki, w które odziano manekiny.

Wstawki te wprowadzały zbędny element teatralizacji ekspozycji, a przede wszystkim odciągały uwagę zwiedzających od niezwykłych, a często mało spektakularnych obiektów. Tymczasem od dłuższego czasu można w muzealnictwie zauważyć zwrot ku oryginalnym przedmiotom, które są traktowane jako swoiste nośniki pamięci.

Święty Rok w Rzymie dla twórców wystawy stał się też okazją do kilku innych opowieści. Cała ekspozycja ma „szkatułkową formę”, a większe narracje rozbijają się na mniejsze opowieści. Jedna z nich dotyczyła apokaliptycznych lęków, jakie tradycyjne ujawniały się w milenijnych przełomach. W 1500 roku niepokój dodatkowo wzmagały obawy przez inwazją Imperium Osmańskiego na Europę. O tych lękach na wystawie przypomina jeden z najwybitniejszych cykli graficznych w dziejach sztuki: „Apokalipsa” Albrechta Dürera ze słynnymi „Czterema jeźdźcami Apokalipsy” na czele. Wydana przez artystę w Norymberdze w 1498 roku – był on pierwszym twórcą, który wydał książkę z własnymi ilustracjami – wpłynęła na wyobraźnię jemu współczesnych.

De revolutionibus

Albrecht Dürer, podobnie jak Mikołaj Kopernik, odwiedził Italię. Swoją pierwszą podróż odbył w latach 1494–1495 (ponownie był tam w latach 1505–1506). Poznał wtedy wielu włoskich artystów i ich twórczość, a ich spotkania miały znaczący wpływ zarówno na włoską, jak i niemiecką sztukę. Był to bowiem czas, w którym tworzyła się – i to kolejny wątek opowieści na „Misterium Słońca” – swoista republika humanistów, ludzi, którzy ze sobą rozmawiali, korespondowali, polemizowali, wchodzili w ostre filozoficzne czy też teologiczne spory. Wystawa przypomina o kilku z nich związanych z astronomem. Był wśród nich chociażby Tiedemann Giese, dyplomata, biskup chełmiński, potem warmiński. Korespondował on m.in. z Erazmem z Rotterdamu, Filipem Melanchtonem oraz wybitym matematykiem i astronomem Jerzym Joachimem Retykiem (Georgem Joachimem Rheticusem). I to Giese zabiegał o wydanie „De revolutionibus orbium coelestium” z przedmową autorstwa astronoma – ostatecznie ukazało się ze wstępnemu luterańskiego teologa Andreasa Osiandera, który przedstawił ustalenia Kopernika jedynie jako hipotezę.

Wystawa przypomina wreszcie, że Rzym od narodzin renesansu stał się celem nie tylko religijnych, ale też artystycznych peregrynacji. Jego starożytne budowle, zgromadzone w nim dzieła sztuki zawładnęły wyobraźnią całej Europy. Były podziwiane i kopiowane. Wśród nich znajdował się Apollo Belwederski – rzymska rzeźba będąca kopią greckiego oryginału dłuta Leocharesa. Odkryta w 1489 roku, została przez papieża Juliusza II umieszczona w krużganku Belvedere i stała się jedną z najbardziej podziwianych rzeźb w nowożytnej Europie. I to tej rzeźbie, a także samemu Apollinowi, jednemu z najważniejszych bogów solarnych, poświecono także część toruńskiej ekspozycji.

Jednak przed Rzymem na trasie podróży Mikołaja Kopernika były północne Włochy. Do Bolonii przybył w 1496 roku. Miał 23 lata i za sobą naukę na Akademii Krakowskiej. Tamtejszy Uniwersytet, najstarszy w Europie, od dawna był ważnym miejscem dla Polaków. To tu m.in. studiowali, o czym przypomina toruńska wystawa, Bernard Wapowski, historyk i kartograf, autor pierwszej mapy Polski czy bp Łukasz Watzenrode, brat matki Kopernika. Wykładał zaś wybitny astronom Marcin Bylica. Mikołaj Kopernik w Bolonii odbywa studia prawnicze, jednak największy wpływ na niego naukową formację ma astronom Domenico Maria Navarra. Ostatecznie jednak opuszcza Bolonię. W Rzymie, jak opisywał to Retyk, „mając mniej więcej 27 lat, niczym profesor matematyki, otoczony tłumem słuchaczy oraz gronem znakomitych mężów i uczonych w tej dziedzinie wiedzy” prowadził obserwacje astronomiczne. Jednak z Bolonii wyjechał bez dyplomu. „Kopernikolodzy – podkreśla Wojciech Orliński w wydanej w tym roku książce „Kopernik. Rewolucje” – do dzisiaj nie potrafią znaleźć przekonującego uzasadnienia dla tej decyzji”.

Do Włoch wrócił w 1501 roku. W Padwie rozpoczął studia medyczne. Wreszcie trafił do Ferrary. Tam też 31 maja 1503 roku – jak zapisał notariusz Tomas Meleghini „ogłoszono, że doktorem prawa kanonicznego został zatwierdzony jednogłośnie czcigodny i najuczeńszy mąż pan Mikołaj Kopernik z Prus”.

Studia Mikołaja Kopernika na północy Włoch, podobnie jak jego pobyt w Rzymie, wykorzystano w Toruniu do zbudowania opowieści o nauce w jego czasach, przede wszystkim o prawie, teologii i medycynie. Jednak przede wszystkim w tej części wystawy została zaprezentowana sztuka północnych Włoch końca XV i pierwszej połowy XVI wieku. Jak piszą jej autorzy, chcieli twórcę „rewolucyjnej teorii heliocentrycznej, zmieniającej nasz sposób myślenia o wszechświecie i otaczającej nas rzeczywistości” zestawić z „najwybitniejszymi renesansowymi artystami, którzy na stałe stworzyli nowy kanon ponadczasowych wartości artystycznych”.

Na Jupitera!

Ostatecznie na wystawie „Misterium Słońca” znalazły się dzieła przypisywane znanym mistrzom, pochodzące z ich warsztatów, a nawet dawne kopie oraz dzieła mniej znanych twórców. Nie zabrakło jednak kilku prac wybitnych, jak dwa portrety weneckiego malarza Marco Basaitiego, w tym niezwykły „Astronom”, wypożyczony z Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki im. Borysa Woźnickiego, efektowy „Archanioł Rafał i Tobiasz między św. Jakubem Większym i Mikołajem” także związanego z Wenecją Cimy de Conegliano czy „Jupiter i Io” Garofalo, jednego z najwybitniejszych przedstawiciel szkoły artystycznej z Ferrary. Jednak najciekawszy okazał się pokazany w Toruniu zbiór rysunków oraz grafik, w tym dzieł Andrea Mantegni, które z powodów konserwatorskich bardzo rzadko można zobaczyć w oryginale. Wystawę kończy zaś pokaz wypożyczonych z Biblioteki Apostolskiej w Watykanie pierwodruków dwóch kluczowych książek: „De revoluionibus orbitum coelesium” (1543) oraz „Narratio prima” (1540) Jerzego Joachima Retyka zapowiadające wydanie dzieła Kopernika.

Układ ekspozycji z „De revoluionibus” jako kończącym jej akordem jest propozycją spojrzenia na Kopernika i polską kulturę jego czasu jako nierozerwalnie związanych z europejskimi prądami intelektualnymi i artystycznymi tego czasu. Co więcej, „Misterium Słońca” zwraca uwagę na marginalizowany dotąd wątek sztuk wizualnych. Pokazuje wreszcie ideę podroży jako doświadczenia formacyjnego kluczowego dla ludzi dobry nowożytnej. Jednocześnie toruńska wystawa może być okazją do dyskusji na temat obchodzenia rocznic i związanych z tym problemów.

Jubileomania

Senat RP ogłosił Mikołaja Kopernika oraz Jana Matejkę i Wisławę Szymborską patronami 2023 roku. Z kolei Sejm RP uchwalił obchody roku Jerzego Nowosielskiego – przypada właśnie 100. rocznica jego urodzin. To tylko kilka z tegorocznych rocznic. W ostatnich latach obchodziliśmy m.in. 100-lecia Niepodległości (trwały aż 5 lat) oraz 100-lecia awangardy.

„Misterium Słońca” jest jedną z wielu wystaw zorganizowanych w roku Kopernika. M.in. Zamek Królewski w Warszawie przygotował ekspozycję „Kopernik i jego świat” (25 kwietnia–30 lipca 2023), która pokazywała różne obszary aktywności astronoma, w tym jego działalność jako kanonika oraz lekarza, ale też w jaki sposób Kopernik było obecny w sztuce kolejnych stuleci. Z kolei „Copernici tempus et studium. Czas i praca Kopernika” (21 marca-30 września 2023) w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie została poświęca czasowi, sposobom jego mierzenia oraz pracy i jej związkom z przyrodą.

Za każdym razem – podobnie jak w przypadku wielu innych ekspozycji – twórcy tych wystaw stanęli przez zadaniem znalezienia klucza do opowieści o Koperniku, który pozwoliłby nie tylko nie powielać stereotypowych poglądów, etc., ale też poszerzyć wiedzę czy zmienić postrzeganie autora „De revoluionibus”. W przypadku wystawy toruńskiej, ale też na Zamku Królewskim w Warszawie czy w Muzeum Warmii i Mazur to się udało. Chociaż np. nie bardzo zrozumiałe jest, dlaczego w „Misterium Słońca” znalazł się przegląd portretów Kopernika od XVI po XX wiek, co rozbija bardzo spójna i konsekwentną narrację zbudowaną wokół podróżny astronoma. Pozostaje jednak bardziej zasadnicze pytanie – biorąc pod uwagę także środki finansowe, jakie są przeznaczane – co, poza doraźnymi wydarzeniami, pozostało po tych obchodach. Czy nasze życie kulturalne, w tym wystawiennicze, nie zostało zdominowane przez kult rocznic i nieustannego celebrowania.