Fot. NAC
- jaki nurt w sztuce reprezentował Zenon Kononowicz
- jak duży sukces osiągnął artysta, malując pejzaże z Zułowa
- w jakich latach powstał cykl omawianych obrazów
Zenon Kononowicz wpadł na oryginalny i nowatorski pomysł. Postanowił pojechać do Zułowa na Wileńszczyźnie, skąd pochodził Marszałek Józef Piłsudski, który spędził tam pierwszy okres swojego życia, i uwiecznić ten „kraj lat dziecinnych” na płótnie. Zainteresował tym Fundusz Kultury Narodowej.
Dla porównania: znaczna część wspieranych artystów przez fundusz uzyskała subwencję rzędu kilkuset złotych.
Lubelski kolorysta
Zenon Kononowicz (1903-1971), uznany polski kolorysta, kojarzony jest dziś głównie z Lubelszczyzną i tamtejszym środowiskiem artystycznym. Swoją działalność dzielił przede wszystkim między Lublinem a Kazimierzem Dolnym. Uważany był za „ekscentryka. […] Lubił samotność, stronił od artystycznego mainstreamu”.
Według ustaleń Ireneusza Kamińskiego, Kononowicz odbywał studia plastyczne w dwóch ośrodkach. Najpierw kształcił się w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, głównie pod kierunkiem Felicjana Kowarskiego, specjalizującego się w malarstwie monumentalnym, a następnie na ASP w Warszawie, gdzie w 1933 roku uzyskał dyplom. Miał wówczas 30 lat i pewien dorobek, który obejmował udział w kilku wystawach zbiorowych, w tym między innymi w 1929 roku na pierwszej wystawie grupy „Zwornik”, zrzeszającej artystów tworzących w nurcie koloryzmu, sam zaś wstąpił do utworzonego później podobnego ugrupowania „Pryzmat”.
Na długo przed ukończeniem studiów Kononowicz odbył podróż artystyczną do Włoch i Francji, gdzie ogromne wrażenie zrobił na nim obraz „Rozpłatany wół” Rembrandta, wystawiany w Luwrze.
Aby dogłębnie poznać każde miejsce związane z Marszałkiem, spędził w jego dawnym majątku lwią część roku, lato i jesień 1933, a także zimę 1934.
„Piękny jest Zułów – pisał – i czar, jaki wywarł na mnie, pozostanie mi zawsze w pamięci”.
Ta niewielka miejscowość, położona około 50 km od Wilna, urzekła Kononowicza swoją okolicą. Znajdowała się, jak pisał malarz, „wśród jezior, lasów i pól, jest jakby ześrodkowaniem piękna, jakim tak obficie obdarzona jest ziemia wileńska. Cudny ten zakątek jest przedzielony na dwie części rzeką Merą, która wypływa z północnego-wschodu, otacza majątek dużym półkolem, kilkakrotnie skręca w stronę Zułowa i płynie hen na północny-zachód”.
– głównie krajobrazów oraz kilka portretów mieszkańców, którzy dawniej służyli we dworze Piłsudskich. Znalazł również miejsce dla położonej o kilka kilometrów Powiewiórki, gdzie do dziś stoi kościół, w którym został ochrzczony przyszły Marszałek.
tempera na tekturze, 45 x 56 cm
Wystawa pejzażów zułowskich
Prezentowane obrazy odbiły się szerokim echem w prasie w całej Polsce. Najpierw były wystawiane w Warszawie. W dniach 15-22 marca 1934 roku w największej sali Instytutu Propagandy Sztuki pokazano 167 prac Kononowicza. Co ciekawe wystawa, jak pisano, „miała charakter okolicznościowy, związany z obchodem imienin Marszałka Piłsudskiego”. Jej trwałym uwiecznieniem było wydanie katalogu wraz z kilkunastoma reprodukcjami obrazów, co wówczas nie było tak powszechne jak dzisiaj.
Kolejne odsłony wystawy miały miejsce w Wilnie i we Lwowie, a ich czas trwania był znacznie dłuższy niż w stolicy – odpowiednio 20 i 37 dni.
W przypadku Wilna otwarcie ekspozycji połączono z obchodami 15-lecia wyzwolenia miasta spod okupacji bolszewickiej, przez co nabrała ona wydźwięku patriotycznego. Obecni na jej otwarciu byli przedstawiciele lokalnych władz z wojewodą wileńskim Władysławem Jaszczołtem i prezydentem miasta, dr Wiktorem Maleszewskim, na czele. Nie zabrakło także dziekana Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego prof. Ludomira Śleńdzińskiego oraz konserwatora dr. Stanisława Lorentza, przyszłego dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie, a także wielu innych osobistości. Wydarzeniu towarzyszył występ orkiestry legionowej, która odegrała hymn narodowy. W trakcie trwania wystawy Kononowicz wystąpił w lokalnej rozgłośni Polskiego Radia i opowiedział o swoich wrażeniach z pobytu w Zułowie.
Dzieła Kononowicza szybko trafiały w ręce nowych właścicieli, aż 30 z nich zakupiło Ministerstwo Spraw Wojskowych, a 12 Fundusz Kultury Narodowej, po kilka nabyły rozmaite organizacje, np. Związek Legionistów. Wśród osób prywatnych zakupu dokonali m.in. prezydent Lwowa Wacław Drojanowski i dawny mistrz Kononowicza ze studiów w Krakowie Felicjan Kowarski. Dwa pejzaże olejne z Zułowa znalazły się w zbiorach Sejmu i Senatu.
W związku z tak dużym rozproszeniem obrazów należy się spodziewać, że część z nich zaginęła lub została zniszczona w czasie II wojny światowej. Obecnie pejzaże zułowskie niezwykle rzadko pojawiają się na rynku sztuki.
Sztuka i reklama
Większość krytyków doceniła pomysł udokumentowania Zułowa i z uznaniem patrzyła na efekt końcowy, choć wskazywali oni na pewne braki i niedociągnięcia.
Artysta – jak pisał Wiktor Podoski, grafik i krytyk sztuki – podejmując się tego zadania, skoncentrował się na odmalowaniu „ściśle określonej rzeczywistości (Zułowa), podanego w formie artystycznej”, co oznaczało, że w sposób świadomy musiał zrezygnować ze „zbyt daleko posuniętej interpretacji”. I przyznawał: „To już nie pejzaż jakiś, lecz krajobraz ściśle określony”. Pochwalił Kononowicza, że „trafnie uwydatnił ton uczuciowy okolic Zułowa, przy pomocy środków subtelnych i nie monotonnych, przeważnie kolorystycznych”. Aczkolwiek „szereg płócien, mimo odmiennych rozwiązań w barwie posiada ten sam nastrój. Natomiast za mało zrobił malarz, by podobiznę pejzażu uczynić bardziej wszechstronną. Często zbyt pobieżnie traktuje nawierzchnię terenu, lekceważy sobie charakter sylwety drzew”. Jan Kleczyński, pisarz, stronił od krytyki, położył nacisk na oryginalność dzieł młodego artysty. Jego zdaniem Kononowicz „nie ulega wpływom obcych interpretacji i wszędzie zachowuje świeżość kolorystyczną własnych określeń”.
Wanda Pełczyńska, działaczka niepodległościowa, dziennikarka, późniejsza posłanka na Sejm II RP zwróciła z kolei uwagę na trudności w odbiorze sztuki Kononowicza w związku z aurą, jaka towarzyszyła wystawie w Wilnie. Po otwarciu ekspozycji stwierdziła: „Patrzymy na obrazy młodego malarza i doznajemy dziwnego uczucia. Myślimy o tym, że umiejętność reklamy jest wielką sztuką, która nieraz na długi okres czasu decyduje o powodzeniu artysty, ale konstatujemy jednocześnie, że jest ona bronią obosieczną niebezpieczną dla tego, kto jej używa. Pan Kononowicz – jak przyznaje Pełczyńska – z dużą odwagą chwycił za tę broń. Niestety broń zwróciła się przeciwko niemu. Jego obrazy podane ze skromnością i prostotą miałyby aż tyle hałasu i inny smak niż teraz, gdy zrobiono koło nich aż tyle uroczystych gestów”.
Nie tylko malarstwo
Kononowicz nie ograniczał się tylko do malowania. Czas spędzony w Zułowie wykorzystywał również na rozmowy z miejscową ludnością, które dotyczyły Marszałka, jego rodziny i miejsc z nim związanych. Udało mu się dotrzeć do najstarszych żyjących osób, pamiętających nie tylko Ziuka z czasów dzieciństwa, lecz także jego rodziców. Zebrane relacje dokładnie spisywał (podobno „w kilku grubych zeszytach”) i niektóre z nich opublikował w prasie. Oto jedna z przekazanych historii z późniejszego okresu, ciekawie obrazująca stosunek miejscowej ludności do Piłsudskiego: „Było to w czasie żniwnym. Marszałek wraz ze swym adiutantem jechał samochodem z Wilna do Pikieliszek [miejsce letniego wypoczynku Piłsudskiego w latach 1930-1934]. W drodze samochód zepsuł się i ugrzązł. Wówczas adiutant podszedł do chłopów, pracujących w polu, aby pomogli wyciągnąć maszynę Marszałka.
– My, Panie, nie mamy czasu – odpowiedzieli z niechęcią – »Ad zbioru naszego żniwa zależyć cały rok naszeho życia«. »Choćby tam był sam korol, to nic z tego«. Wówczas adiutant zapytał:
– Więc czyż nie pomożecie Piłsudskiemu?
– Piłsudskiemu?… – I przez gromadę przebiegło ożywienie.
»Chłopcy, kidajcie pracu, Piłsudski!«.
Wszyscy, porzuciwszy pracę, pobiegli wyciągnąć samochód Marszałka. A gdy potem adiutant chciał im zapłacić, chłopi odpowiedzieli z pewnem obruszeniem się i dumą:
– Dla Piłsudskaho, my za pieniądze, panie, nie pracujem. My z wielkiej chęci, ot tak pomogli.
Chcesz być na bieżąco z przeszłością?
Część ustnych przekazów okazała się jednak nieprawdziwa lub miało wiarygodna, co przyczyniło się do utrwalenia bądź tworzenia nowych mitów. Zwrócił na to uwagę Zygmunt Nagrodzki, działacz niepodległościowy, przedsiębiorca, a niegdyś mieszkaniec Zułowa i „towarzysz lat dziecięcych” braci Bronisława i Józefa Piłsudskich. Odnotował na przykład: „w katalogu [wystawy] mówi się o domku, w którym po pożarze [z 1874 roku] mieszkał Marszałek i jest nawet w tymże odbitka widoku tego domku. Gruba omyłka” – podkreślał Nagrodzki. I wyjaśnił, że „ten domek to była kuchnia i spiżarnia wraz z mieszkaniem ochmistrzyni. […] PP. Piłsudscy, wraz synem Józefem, po pożarze zamieszkali w tzw. oficynie, która dzięki temu tylko ocalała, że pomiędzy nią a bliziutko stojącym starym pałacem, były olbrzymie lipy i że wiatr dął w inną stronę”. Jak zauważył autor oficyna ta nie przetrwała próby czasu – została zniszczona w wyniku pożaru podczas I wojny światowej.
Postscriptum
W 1934 roku, kilka miesięcy po wystawach Kononowicza powstał Komitetu Odbudowy Zułowa. Choć nie wykazywano tu bezpośredniego związku z twórczością pejzażową artysty, to trudno pominąć rolę, jaką odegrał Kononowicz w popularyzacji tego miejsca. Wiele osób, które nigdy nie miały okazji udać się w te strony, mogło zobaczyć „z bliska”, gdzie Piłsudski przyszedł na świat i przeżył pierwsze lata życia. A obrazy artysty trafiły przecież do zbiorów prywatnych różnych osób, w tym również do legionistów.
Całe to przedsięwzięcie (pobyt w Zułowie i prezentacje prac powstałych w plenerze) przyniosło Kononowiczowi ogromny rozgłos i stało się jednym z ważniejszych, choć nieco zapomnianych dokonań w jego dorobku artystycznym.
Ciekawych wiedzy o historii majątku Piłsudskich na Wileńszczyźnie odsyłam do książki Mariusza Kolmasiaka „Zułów miejsce urodzenia Marszałka Józefa Piłsudskiego”.
Papierowa wersja magazynu „Spotkania z Zabytkami” ukazuje się jako kwartalnik. Zachęcamy do zakupu prenumeraty bądź aktualnego numeru!
