Panorama Rzeszowa, Kościół Farny w środku, lipiec 2020 r.
Panorama Rzeszowa, Kościół Farny w centrum, lipiec 2020 r.
Fot. Robert Neuman / Forum
Artykuły

Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa

Z tego artykułu dowiesz się:
  • w czyjej korespondencji pojawia się rzeszowska fara
  • jakie elementy łączą ją z Wawelem
  • które artefakty we wnętrzu mają szczególną wartość – nie tylko artystyczną

Fary miejskie, umiejscowione zwykle na miejskich rynkach, są niejednokrotnie miejscem spoczynku zasłużonych dla miejskich społeczności osób. Bardzo często są to pierwsi właściciele osad lub fundatorzy owych kościołów. Jednym z takich miejsc jest rzeszowski kościół farny, w którym spoczęli na wieki potomkowie pierwszych właścicieli miasta – Rzeszowskich. 

Założycielem tego znamienitego rodu, z którego wywodziło się dwóch znanych w Polsce jagiellońskiej biskupów, a zarazem

pierwszym znanym właścicielem Rzeszowa był Jan Pakosławic ze Stóżysk herbu Półkozic, zaufany dyplomata króla Kazimierza Wielkiego.

1. Fot. wikimedia.org
2. Fot. wikimedia.org
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Jan Pakosławic ze Stóżysk herbu Półkozic – pomnik w Rzeszowie (slajd pierwszy) i współczesne przedstawienie herbu (slajd drugi)

Samo miasto powstało jeszcze za rządów książąt ruskich, a włączył je do Polski około 1341 roku król Kazimierz Wielki.

Na miejscu dzisiejszej gotycko-barokowej fary ok. 1363 roku stał zapewne drewniany kościółek pw. świętych Feliksa i Adaukta z  fundacji znanego nam już Jana Pakosława, który otrzymał miasto od polskiego monarchy. Nie można z całą pewnością wykluczyć, że to właśnie król Kazimierz Wielki był fundatorem ok. 1346 roku kościoła pod tymże wezwaniem. Patrocinium rzeszowskiej parafii nawiązywało do odnowionej przez ostatniego Piasta wawelskiej rotundy Feliksa i Adaukta.

Kościół pod wezwaniem św. Feliksa i Adaukta pojawia się w korespondencji dyplomatycznej króla Kazimierza  Wielkiego z papieżem Urbanem V.

Może jednak świątynia nosiła już wcześniej wezwanie św. Wojciecha i Stanisława, a imiona św. Feliksa i Adaukta pojawiły się w związku z jakimś świętem kościelnym (odpustem) –  to jednak tylko jedna z hipotez.

Podczas pożaru miasta w 1427 roku obiekt spłonął. Prawdopodobnie ok. 1434 roku wybudowano kamienno-ceglane prezbiterium ze sklepieniem żebrowym w układzie gwiaździstym i nawę główną (co potwierdzają ostatnie badania konserwatorskie).

Fot. Robert Neumann / Forum
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Wieża Kościoła Farnego, Rzeszów, lipiec 2018 r.

Gotyckie pozostałości

W prezbiterium zachowało się gotyckie wejście do zakrystii. Na zewnątrz kościół opięto charakterystycznymi dla gotyku przyporami. Ta część obiektu jest najstarszym, nieruchomym zabytkiem miasta Rzeszowa.

Z początkiem XVI wieku kościół otoczono wałem ziemnym. W 1621 roku kościół ponownie dosięgły płomienie pożaru. Ówczesny właściciel Rzeszowa Mikołaj Spytek Ligęza podjął decyzję o odbudowie i zarazem powiększeniu istniejącej świątyni czego dokonano ok. 1623 roku.

W siedemnastym stuleciu wybudowano wolno stojącą kwadratową dzwonnicę projektu Jana Chrzciciela Belottiego nakrytą kopulastym hełmem z czterema lukarnami i latarnią. Po śmierci Jana Pakosławica jego synowie: Jan Feliks, Jan – arcybiskup lwowski, zaufany współpracownik Władysława Jagiełły, misjonarz na Żmudzi oraz Jan zwany Młodszym przyjęli przydomek Rzeszowscy, i odtąd zaczęli się nim powszechnie posługiwać.

Fot. NAC
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Kościół Farny pw. świętych Wojciecha i Stanisława, Rzeszów, po 1918 r.
Fot. NAC
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Uroczystości na Placu Farnym, Rzeszów, wrzesień 1932 r.

Renesansowe cuda

Na szczególną uwagę zasługują nagrobki potomków rodziny Rzeszowskich umieszczone w lewej ścianie prezbiterium rzeszowskiej fary.

Dwa nagrobki mają szczególną wartość, gdyż pochodzą z warsztatu florenckiego artysty Santi Gucciego (1530- ok. 1600) znanego m.in. z nagrobka króla Stefana Batorego w katedrze wawelskiej.

Pochodzący z końca XVI w. późnorenesansowy nagrobek z wapienia, dwukondygnacyjny, przedstawia prawdopodobnie postacie zmarłych: Mikołaja Rzeszowskiego (zm.1574), jego syna Adama (zm.1583), Urszuli z Kocmyrzowa (zm. 1554) matki Mikołaja i Elżbiety Kormanickiej (zm. 1602) żony Adama, następnie zamężnej z Hieronimem Mieleckim rotmistrzem królewskim. W nagrobku tym nie trudno odnaleźć analogie do podobnego obiektu sztuki sepulklarnej – piętrowego nagrobka wojewody krakowskiego Wawrzyńca Spytka Jordana – dziada Mikołaja Spytka Ligęzy (właściciela Rzeszowa z XVII wieku), z krakowskiego kościoła augustianów na Kazimierzu, dzieła Santi Gucciego. Pewne analogie – zwłaszcza popiersiowe ujęcie zmarłych kolatorów znajdujemy w innym dziele warsztatu florenckiego artysty – nagrobku Wilczogórskich w kościele Mariackim w Krakowie.

Fot. Arkadiusz Bednarczyk
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Nagrobki Rzeszowskich – warsztat Santi Gucciego, Kościół Farny, Rzeszów, 2026 r.

Nagrobek z rzeszowskiego kościoła jest jedynym znanym w Polsce zbiorowym nagrobkiem rycerskim  ukazującym zmarłych w popiersiach z przełomu XVI i XVII wieku.

Nagrobek ten zamyka symbolicznie dzieje rodu Rzeszowskich.

Prawdopodobnie więc współfundatorem nagrobków był właściciel Rzeszowa wspomniany już Mikołaj Spytek Ligęza wraz ze swoją żoną Zofią – siostrą  Mikołaja Rzeszowskiego.

Z około 1603 roku pochodzi nagrobek Jana Feliksa Rzeszowskiego (właściciela Błażowej)  ukazanego w półpostaci, w stroju rycerza, umieszczonego w półkolistej niszy przypisywany kamieniarzowi z kręgu warsztatu florenckiego mistrza. Umieszczona na nagrobku inskrypcja w pochwalnych słowach opiewa waleczne czyny zmarłego szlachcica, sławiąc jego udział w walkach z Moskwą i Tatarami w armiach królów Zygmunta Augusta oraz Stefana Batorego.

Fot. NAC
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Nagrobek Jana Rzeszowskiego, Kościół Farny pw. świętych Wojciecha i Stanisława, Rzeszów, ok. 1937 r.

W prezbiterium znajdujemy jeszcze późnorenesansowy nagrobek przedstawiający śpiącą postać tajemniczej kobiety w stroju stylistycznie nawiązującym do ubioru  Anny Jagiellonki z wawelskiej kaplicy Zygmuntowskiej, z widocznym łańcuchem i wisiorem na piersiach.  Nagrobek ów posiada pewne analogie z nagrobkiem małżeństwa Herburtów z kościoła w Felsztynie autorstwa lwowskiego  rzeźbiarza Hermana van Hutte później zwanego Czapką  czynnego w latach 80 tych XVI wieku we Lwowie i z warsztatu tegoż artysty wywodzi się zapewne autor rzeszowskiego nagrobka. Śpiąca postać odczytywana jest dzisiaj jako Katarzyna Rzeszowska-Niewiarowska (zm. po 1586 r.) a nagrobek pochodzi ze schyłku szesnastego stulecia. W podziemiach kościoła spoczywają także osoby duchowne związane z rzeszowską farą.

Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Obchody uroczystości Najświętszego Ciała i Krwi Pańskiej pod przewodnictwem biskupa diecezji rzeszowskiej Jana Wątroby, Rzeszów, czerwiec 2026 r.
Fot. Patryk Ogorzalek / Agencja Wyborcza.pl
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Pielgrzymi podczas rozpoczęcia 49. Rzeszowskiej Pieszej Pielgrzymki na Jasną Górę, Plac Farny, Rzeszów, sierpień 2026 r.

Chcesz być na bieżąco z przeszłością?

W stronę regotyzacji

Wyposażenie rzeszowskiej fary pochodzi głównie z osiemnastego stulecia; nie znajdziemy w tej średniowiecznej świątyni zabytków plastyki gotyckiej współczesnej budowie kościoła.

Bardzo ciekawy jest zespół osiemnastowiecznych obrazów ołtarzowych nieznanych twórców przedstawiających „Oko Opatrzności Bożej”, św. Stanisława Kostkę na tle osiemnastowiecznego Rzeszowa, Matkę Bożą w typie Piety  oraz św. Teklę. Na belce tęczowej umieszczono Grupę Ukrzyżowania z okresu regencji; podobnie z tegoż okresu pochodzi ambona. Prawdziwą ozdobą świątyni jest osiemnastowieczny ołtarz wielki (warsztatu jarosławskiego artysty Tomasza Huttera) z pięknym obrazem „Ukrzyżowanie” anonimowego artysty być może z przełomu z końca XVIII wieku. Datowanie płótna kładzie się również na siedemnaste stulecie  – na rzeszowskim obrazie zwraca uwagę postać wiernej uczennicy Pana – Marii Magdaleny; owa niewiasta klęczy pod krzyżem, wyraźnie załamana podpiera  rękomą głowę, zdaje się swoją  postawą wskazywać iż wraz ze śmiercią jej ukochanego Mistrza wszystko już straciło sens.

Fot. Marek Maruszak / Forum
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Kościół Farny pw. świętych Wojciecha i Stanisława (wnętrze), Rzeszów, 2011 r.

Temat ten był popularny w małopolskim malarstwie cechowym odnoszonym do XVII wieku. Na rzeszowskim obrazie charakterystyczny kształt ramion krucyfiksu „w kształcie litery T” wiązany jest z występującym w sztuce flamandzkiej dość charakterystycznym schematem. Podobne wrażenie jak obraz w ołtarzu głównym  robi monumentalny krucyfiks z naturalnej wielkości postacią Ukrzyżowanego umieszczony przy wyjściu z kościoła, datowany na XVIII w. 

W rzeszowskiej świątyni pracował Jacenty Olesiński (zm. 1776) portrecista działający na Rusi Czerwonej i w Małopolsce uczeń Szymona Czechowicza (zm. 1775) który również pozostawił w kościele kilka swoich obrazów m.in. Judę Tadeusza oraz św. Jana Kantego i Franciszka Ksawerego a być może także wiszący dzisiaj w bocznej nawie wizerunek Jana Chrzciciela. Protokoły wizytacji kościoła farnego z XVIII w. podają, że Jacenty Olesiński prócz tego, iż był uczniem Szymona Czechowicza, był także jego krewnym.(Tomasz Zaucha, Architektura i sztuka kościoła farnego w: Kościoły, klasztory i parafie dawnego Rzeszowa, red. Małgorzata Jarosińska, Rzeszów 2001, str. 71-72). W zwieńczeniach dwóch ołtarzy występują obrazy św. Sebastiana i św. Rocha z XIX stulecia. Obraz w jednym z ołtarzy bocznej nawy – przedstawiający „Cud św. Walentego” jest wyraźnie sygnowany przez osiemnastowiecznego twórcę -niejakiego Stefana Malarza.

Fot. Arkadiusz Bednarczyk
Jedyny średniowieczny zabytek Rzeszowa
Fasada Kościoła Farnego po regotyzacji, Rzeszów, 2026 r.

W ostatnich latach podjęto – słuszną! – decyzję o regotyzacji : zewnętrznych murów prezbiterium (poprzez skucie tynków) oraz fasady głównej.

Na zewnątrz kościół posiada liczne tablice pamiątkowe i epitafijne poświęcone m.in. związanym z miastem znanym średniowiecznym biskupom. Podczas prac konserwatorskich w 2008 roku okazało się, że fasada główna kościoła farnego w Rzeszowie  pochodzi  z okresu średniowiecza i posiada cechy gotyckie a nie jak przypuszczano z siedemnastego stulecia. Składa się ona z ręcznie formowanych cegieł (tzw. palcówek) które charakterystyczne są właśnie dla okresu średniowiecza. Na fasadzie głównej odnaleziono także ślady po wąskim oknie zapewne ostrołukowym, występującym powszechnie w gotyckich budowlach sakralnych.

Papierowa wersja magazynu „Spotkania z Zabytkami” ukazuje się jako kwartalnik. Zachęcamy do zakupu prenumeraty bądź aktualnego numeru!


Arkadiusz Bednarczyk

Dziennikarz i publicysta. Publikował teksty o historii i sztuce m.in. w „Nowinach” oraz „Niedzieli”. Zajmuje się szczególnie sztuką sakralną.

Popularne

Ochrona zabytków po 1945 roku (1). Dwory

Wśród Polaków dominują bardzo pozytywne oceny dokonań ochrony zabytków po 1945 roku. Entuzjastycznie opowiada się o powojennych odbudowach i rekonstrukcjach, wychwalając dokonania tamtych lat. Analizując ochronę zabytków po 1945 roku, okazuje się jednak, że bilans dokonań nie jest tak pozytywny, jak opisuje to wielu autorów...

Skok na głębszą wodę

Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, który w 2017 roku uzyskały Tarnowskie Góry, obejmuje kopalnie ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi. Mamy tu bowiem świadectwo trwających przez trzy stulecia wysiłków nad osuszeniem podziemnej strefy wydobywczej i wykorzystaniem niepożądanej wody z kopalń do zasilania miast i przemysłu...