Fot. Krzysztof Pawela / Forum
- co było główną przyczyną dewastacji dworów
- jakie inne obiekty folwarczne uległy po wojnie zniszczeniu
- kiedy i kto rozpoczął modę na kupowanie i remont dworów
Wśród Polaków dominują bardzo pozytywne oceny dokonań ochrony zabytków po 1945 roku. Entuzjastycznie opowiada się o powojennych odbudowach i rekonstrukcjach, wychwalając dokonania tamtych lat. Wielu działających wówczas konserwatorów doczekało się opracowań ich pracy oraz biografii, w których podkreśla się ich zasługi.
Analizując ochronę zabytków po 1945 roku, okazuje się jednak, że bilans dokonań nie jest tak pozytywny, jak opisuje to wielu autorów.
Istniało wówczas szereg zjawisk, które należy ocenić jednoznacznie negatywnie.
Z polskiego krajobrazu zniknęła ogromna liczba budowli.
Z reguły ich bark jest pomijany i niezauważany. Często też nie jesteśmy świadomi rozmiaru strat i zniszczeń, jakie dokonały się po 1945 roku.
Już w połowie lat 60. znany historyk sztuki Tadeusz Chrzanowski opublikował całkowicie dziś zapomniany esej poświęcony ochronie zabytków w okresie powojennym („Konserwacja zabytków w Polsce po II wojnie światowej”, „Znak”, 1966 nr 7-8, s. 914-932). Zwrócił w nim uwagę na liczne negatywne zjawiska, jakie wówczas występowały a które przyczyniły się do zagłady całych grup dawnych budowli. Towarzyszyły temu refleksje o ogromnym rozmiarze strat, których można było uniknąć. Była to jedna z pierwszych i nielicznych syntetycznych wypowiedzi tego typu. Na kolejne podobne spostrzeżenia trzeba było czekać wiele lat, a pojawiły się one dopiero po 1989 roku. Napisali je blisko 40 lat później prawnik Jan Pruszyński i zabytkoznawca Bohdan Rymaszewski.
Dlatego też pragnę rozpocząć cykl publikacji poświęcony utraconemu dziedzictwu. Zwrócę uwagę na przemiany, jakie dokonywały się w latach 40., 50., 60., 70. i 80. XX wieku oraz na liczne zaniechania i zaniedbania tego okresu, których efektem były przemiany krajobrazu kulturowego. Powodem była sytuacja polityczna, zmiany ustrojowe, zaniedbania, a czasem po prostu brak pomysłu, jak zagospodarować całe grupy budowli. Pierwszy odcinek chciałbym poświęcić architekturze dworskiej.
Katastrofa
Sytuacja architektury dworskiej i pałacowej po 1945 roku była wielką katastrofą polskiego dziedzictwa.
Straty wynikały z wprowadzonych wówczas rozwiązań systemowych, nie zaś z pojedynczych przypadków czy zdarzeń. Rozmiaru strat nie jesteśmy sobie w stanie nawet wyobrazić.
Rachuby te różnią się. Jednak bez względu na liczby, należy stwierdzić, że ocalało zaledwie kilka procent dawnego zasobu zabytkowych dworów.
Badacze mówią o najwyżej 2-3 proc. dworów wg stanu z 1939 roku, które dziś są użytkowane i znajdują się w stanie zapewniającym ich przetrwanie.
Okres pierwszych lat po 1945 to radykalna zmiana sytuacji politycznej, społecznej, ale i konieczność odbudowy kraju. Jedną z najważniejszych zmian było przeprowadzenie reformy rolnej. Radykalnie zmieniła ona sytuację związaną z zabytkami. Jej podstawą był dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z 6 września 1944 roku, który wszedł w życie już 13 września 1944 roku. Wówczas Armia Czerwona zdobywała tereny Lubelszczyzny.
De facto oznaczało to natychmiastowe przeprowadzenie reformy po wkroczeniu Armii Czerwonej. Reforma ta polegała na przymusowym przejęciu dużych majątków ziemskich przez państwo bez odszkodowania i przeznaczeniu ziemi przede wszystkim na gospodarstwa chłopskie.
Przejmowano całą nieruchomość objętą dekretem o powierzchni ponad 50 czy 100 ha. Ziemię przydzielano przede wszystkim bezrolnym, robotnikom rolnym oraz właścicielom małych gospodarstw, które powiększano. Tworzono małe gospodarstwa chłopskie o powierzchni maksimum 5 ha. Właścicielowi ziemskiemu nie pozostawiano nic i otrzymywał on nakaz natychmiastowego opuszczenia swojej dawnej własności. Dwór i budynki gospodarcze były także natychmiast przejmowane. W praktyce przejmowano je razem z parkami, a łączna powierzchnia nacjonalizowanego majątku wokół dworu nie była duża.
Wiele decyzji o przejęciu mniejszych majątków po 1989 roku zostało unieważnionych, gdyż samo posiadanie dworu przez właściciela dużego majątku nie oznaczało, że jego przejęcie było prawidłowe.
Twórcy reformy nie wymyślili sposobu utrzymania ani dworu, ani dawnego folwarku, który w praktyce stawał się całkowicie zbędny. Sytuacji nie uratowała wprowadzana później kolektywizacja wsi i wprowadzanie Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR). Po reformie rolnej z 1944 roku prawie wszystkie dwory, pałace, parki i folwarki zostały natychmiast odebrane dotychczasowym właścicielom.
Problem zniszczenia dworów nie polegał wyłącznie na zmianie własności. Zerwano istniejący od pokoleń model funkcjonowania i utrzymania dworów. Państwo przejęło ogromną liczbę budynków, których nie było w stanie utrzymać, zagospodarować i użytkować. Zaledwie część dworów i pałaców zajęły lokalne szkoły, domy dziecka, biblioteki czy instytucje publiczne. Jednak najwięcej dworów trafiło później do Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR) albo pozostawało bez użytkownika. Badania publikowane przez Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazują utratę pierwotnej funkcji po 1945 roku jako jeden z zasadniczych powodów późniejszego zaniku tej grupy budowli. Proces zniszczeń architektury dworskiej był podobny i przebiegał w kilku etapach
Etap pierwszy: zmiana własności
W 1945 roku na wyzwalanych przez Armię Czerwoną terenach następowało przejęcie dworów. Prawie wszystkie znajdowały się w dobrym stanie. Także bardzo dobrze funkcjonowały przyległe folwarki. W 1944 roku prawie wszyscy właściciele zdecydowali się na dokonanie zasiewów i bieżące prace zabezpieczające przy budynkach, mimo świadomości, że za chwilę je utracą. Dwory znajdowały się w dobrym stanie, były użytkowane, miały kompletne wyposażenie. Ponadto każdy budynek miał zabezpieczony dach i kompletną stolarkę. Często zaraz po dokonaniu reformy rolnej wyposażenie zostało wyszabrowane i rozproszone. Pomieszczenia większych dworów zajmowały szkoły albo administracja, ale nie zawsze tak się stało. Bardzo często dwory były miejscem kwaterunku najbiedniejszej służby i fornali.
Zamieszkiwanie we dworze uważano wówczas za awans społeczny. Przyczyniło się to do zachowania budynków jeszcze przez kilka następnych lat.
Etap drugi: początek szybkiego zniszczenia
Kolejnym etapem było szybkie zniszczenie budynków. Przyczyną był brak bieżących napraw. Nie naprawiano dachów, rynien, okien. Nie sprzątano nawet otoczenia budynku. Bardzo szybko zaczynały odpadać tynki, przeciekać dachy, zamakać stropy. Parki zarastały albo były parcelowane i wycinane na opał. Zaczynał się przyśpieszający proces zniszczenia. Bardzo wiele dworów przetrwało wojnę w dobrym stanie i zostało szybko zdewastowanych już w drugiej połowie lat 40. i w kolejnych latach. I właśnie tę grupę zniszczeń uznałbym za jedną z najważniejszych strat powojennych, w odróżnieniu od zniszczeń wywołanych samą wojną. Solidne budynki mogły istnieć jeszcze przez szereg lat. Dlatego powiedziałbym, że
utrata świata polskich zabytkowych dworów była jednym z największych nieodwracalnych skutków pierwszych lat powojennych.
Była to strata dla historii polskiego dziedzictwa prawdopodobnie jedna z najbardziej dotkliwych. Po 1944 roku reforma rolna objęła co najmniej kilkanaście tysięcy majątków.
Chcesz być na bieżąco z przeszłością?
W przypadku dworów czy pałaców strata nie obejmowała tylko samego budynku. Szybkiemu zniszczeniu ulegały parki, aleje dworskie, folwarki, oficyny, ogrody, kaplice, cmentarze rodzinne. Z punktu widzenia ochrony zabytków oznaczało to utratę zespołu kulturowego, nawet jeżeli część budynków przetrwała do dziś. Zasadniczą przyczyną upadku była zmiana użytkownika i brak systemowych rozwiązań zachowania tej grupy zabytków. Dotyczyło to nie tylko budynków powstałych po 1850 roku, których nie uważano za zabytki, ale też tych wcześniejszych, mniejszych barokowych i klasycystycznych dworów. Władze państwowe i lokalne były całkowicie nieprzygotowane na przejęcie takiej liczby obiektów. Zupełnie nie zdawano sobie sprawy ze skali zniszczeń i szybko postępującego procesu zagłady.
W nowym ustroju systemowo przeprowadzono proces wyeliminowania właścicieli dworów jako klasy społecznej wrogiej nowemu ustrojowi
i stanowiącej zaplecze pomocy opozycji, w tym walczącym jeszcze oddziałom AK i innych ugrupowań.
Etap trzeci: synonim upadku
Bardzo istotnym zjawiskiem był zupełnie pomijany fakt, że
początkowo zamieszkiwanie nowych mieszkańców w dawnym zabytkowym dworze uważano za akt sprawiedliwości społecznej i awans społeczny. Jednak już 10 lat później w dworach zamieszkiwali najbiedniejsi, najbardziej nieprzystosowani do życia mieszkańcy.
Sam fakt przebywania we dworze skazywał na wykluczenie i był postrzegany jako brak szans życiowych. Oznaczało to zupełny upadek materialnej struktury dworu i skazanie tej architektury na unicestwienie. Towarzyszyło temu zniszczenie parków i otoczenia dworów. To kolejna strata, którą długo lekceważono. Zabytkowy dwór bez parku, alei, folwarku, stawów, oranżerii i osi widokowych to tylko fragment dawnego zabytku. Po parcelacjach majątków przecinano historyczne aleje, dzielono parki, wycinano drzewa, stawiano nowe budynki gospodarcze, przekształcano folwarki, zasypywano stawy. W wielu miejscach układ przestrzenny został zniszczony równie szybko, jak sam dwór, a nawet szybciej. To z punktu widzenia dzisiejszej ochrony zabytków było olbrzymią stratą, gdyż dotyczyło nie tylko jednego budynku, ale tysięcy zabytków.
Wystrój
Oddzielnym tematem jest problem wyposażenia dworów. Ogromna liczba zabytkowych budynków posiadała zabytkowe wyposażenie. Były to dawne meble, obrazy, biblioteki, archiwa rodzinne, ale i porcelana czy srebra. Ważne były stałe elementy wyposażenia jak drzwi, kominki, piece, boazerie czy żyrandole. Jednak wraz z reformą rolną zaczynał się szybki proces rozproszenia i unicestwiania wyposażenia.
W latach 1945–1950 z większości budynków znikało wszystko.
Niewielką część zabytkowego wyposażenia udało się zabezpieczać przez przenoszenie cenniejszych elementów do najbliższych lokalnych muzeów i do tworzonych składnic muzealnych. Książki i archiwalia przenoszono do najbliższych bibliotek i archiwów. Była to często dziś niedoceniana akcja ochrony zabytków ruchomych. Trudno jest określić skalę tego zjawiska i jaki procent zabytkowych dworów ona objęła. Wydaje się, że niewielką – najwyżej kilkanaście procent. Często jednak ciągłość pochodzenia wielu przedmiotów ulegała zerwaniu. Obraz, mebel czy porcelana mógł przetrwać, ale przestawał być częścią historycznego wnętrza dworu. Także w niewielkim procencie zabytkowych budowli dawnym właścicielom udawało się uratować zabytkowe wyposażenie.
Próby ratowania
O zniszczeniu architektury dworskiej służby konserwatorskie były informowane i zdawały sobie sprawę ze skali strat.
Mówiono o tym często nieoficjalnie podczas spotkań i zjazdów konserwatorskich. Także niektóre władze lokalne zwracały uwagę na zniszczenie dworów. Wszak było to mienie państwowe. Także na spotkaniach Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego i działającej w jego ramach Komisji Opieki nad Zabytkami zwracano uwagę na stan tych budynków, podobnie jak innych zaniedbanych grup zabytków. Ale szersze działania systemowe nigdy nie zostały podjęte.
Było to efektem mody na dwory, którą najbardziej skutecznie upowszechnił Wiktor Zin w telewizyjnym programie „Piórkiem i węglem”. Kilka odcinków jego cyklu zostało poświęconych tej problematyce. Wówczas zaczyna się moda na kupowanie dworów i rozpoczyna ich remontowanie. Tworzy się grupa nowych właścicieli kupujących zrujnowane obiekty. Symbolem tego procesu stał się Wojciech Siemion. Ale w różnych częściach Polski proces ten przebiegał odmiennie. W Wielkopolsce podjęto szerszą akcję zabezpieczania dworów i znajdowania dla nich nowej funkcji. Wiele PGR-ów podjęło działania w tym kierunku, finansując i prowadząc remonty dworów i adaptując je do nowej funkcji. Często obejmowały one także zgromadzenie zabytkowego wyposażenia i remont towarzyszącego folwarku. Podobne działania w znacznie mniejszym stopniu podjęto na innych terenach. Brakowało ich na Mazowszu, Lubelszczyźnie czy w Małopolsce.
W latach 70. w prasie ogólnopolskiej zaczęły się ukazywać artykuły zwracające uwagę na stan architektury dworskiej, opisując głównie pojedyncze przypadki zaniedbania, ruiny i zniszczenia dworów. Pierwsze szersze publikacje na ten temat ukazały się jednak znacznie później. Jedną z nich był specjalny numer naszego czasopisma „Spotkania z Zabytkami”, opublikowany w 1981 roku w czasach „karnawału Solidarności”. Zaprezentowano w nim szereg zdjęć zniszczonych i zrujnowanych dworów, opisując ich stan.
Proces kupowania zrujnowanych obiektów był kontynuowany w latach 80. i 90., ale nie był już tak nagłaśniany i omawiany jak w latach 70., kiedy z jednej strony budził zdumienie, z drugiej nostalgię starej i nowej inteligencji za dawnym stylem życia.
Temat zniszczenia zabytkowej architektury dworskiej po 2000 roku doczekał się systemowej refleksji i opracowania. Powstały zarówno profesjonalne opracowania syntetyczne, jak i prace poświęcone architekturze dworskiej poszczególnych województw czy regionów. Pozwoliły one szczegółowo zdiagnozować proces niszczenia architektury dworskiej.
Przykłady zniszczeń
Przykłady zniszczeń dworów można mnożyć.
Dotyczą one całej Polski. Ostatnie lata to próby diagnozy zniszczeń, zarówno w poszczególnych województwach (np. województwo kieleckie), ale i na obszarze całej Polski. Studia na ten temat prowadzili różni autorzy. Zniszczenia pojedynczych budynków dokumentowały raporty Narodowego Instytutu Dziedzictwa, ale i szczegółowe opracowania prawie wszystkich urzędów konserwatorskich. Można podać kilka przykładów zniszczenia z różnych terenów. Na Mazowszu w miejscowości Gradów znajdował się dwór Zielińskich, który w 1945 roku został zniszczony przez wojska sowieckie i rozszabrowany. Budynek przetrwał, ale stracił znaczną część wcześniejszego wyposażenia i charakteru na skutek sytuacji politycznej. Na Podkarpaciu w miejscowości Haczów znajdował dwór Urbańskich. Po 1945 roku przejął go Fundusz Ziemi, służył jako magazyn zbożowy, mieszkania, szkoła, remiza i magazyny i stopniowo został doprowadzony do ruiny. To samo spotkało dwór w Wilkowie w majątku Zubrzyckich. Po wysiedleniu właścicieli w 1945 roku majątek przeszedł na własność państwa i uległ systematycznej dewastacji. W Skotnikach koło Sandomierza znajdował się bardzo cenny XVIII-wieczny dwór alkierzowy. Późniejsze funkcje m.in. domu starców, ośrodka zdrowia i przedszkola nie przywróciły mu historycznego charakteru. Dowody można mnożyć bez końca.
Wymienione przykłady pochodzą z bazy danych Zabytek.pl i są to jedne z niewielu przykładów zniszczenia dworów, które mogą funkcjonować w szerszej świadomości.
Czesi górą
Musimy sobie postawić pytanie:
Oddzielnymi grupami będą omawiane później obiekty na Ziemiach Zachodnich i Północnych, historyczne wnętrza oraz architektura miejska z różnych okresów, szczególnie z XIX wieku. Jednocześnie trzeba przypomnieć, że w tych samych latach równocześnie dokonał się jeden z największych sukcesów polskiej konserwacji – podjęto decyzje o odbudowie historycznych zespołów w Warszawie i rozpoczęciu ochrony zabytków w innych miastach.
Wojna pozostawiła liczne budynki dworskie istniejące w dobrym stanie. Lata 1945-1950 były momentem krytycznym. Wówczas można było przyjąć inne rozwiązanie, aby przetrwały zabytkowe dwory.
W Czechach, gdzie proces zmiany ustroju dokonywał się nieco wolniej i nie tak gwałtownie jak w Polsce, często pozostawiono dawnych właścicieli jako użytkowników dworów, którzy dbali o ich zabezpieczenie i użytkowanie, a dopiero później ich usuwano. W Polsce natychmiast usuwano właścicieli („dziedziców”), którzy dostawali administracyjne zakazy zbliżania się do swojego majątku na odległość kilkudziesięciu kilometrów. Skutecznie uniemożliwiło to ich ratowanie.
Czy można było zabezpieczyć tak ogromną liczbę budynków? Absolutnie nie. Reforma rolna, przejęcie dworów bez stworzenia skutecznego systemu ich użytkowania oznaczało rozpoczęcie procesu, który po 10–30 latach doprowadzał zabytkowe budowle do ruiny, a potem je skutecznie unicestwiał.
Papierowa wersja magazynu „Spotkania z Zabytkami” ukazuje się jako kwartalnik. Zachęcamy do zakupu prenumeraty bądź aktualnego numeru!
