Symulator lotu, kokpit pasażerskiego odrzutowca w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, 2026 r.
Symulator lotu, kokpit pasażerskiego odrzutowca w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, 2026 r.
Fot. CEL
Wywiady

Przed wniebowzięciem

Centrum Edukacji Lotniczej zajmuje budynek dawnego terminala krajowego na lotnisku w podkrakowskich Balicach. To ośrodek edukacyjny, przybliżający organizację i zasady funkcjonowania lotniska. Przeznaczony dla gości w każdym wieku – od grup szkolnych po seniorów, którzy przygotowują się do pierwszej podróży lotniczej. Mamy tu zatem punkt odprawy bagażowej ze skanerem i taśmociągami czy aranżację wnętrza samolotu z fotelami i schowkami na bagaż. Nie zabrakło też kokpitu wyposażonego w symulator lotu. Emocje gwarantowane. A także zdumienia – tych dostarcza gablota z artefaktami zatrzymanymi podczas kontroli bagażu podręcznego.

Miecze, maczety, kajdanki, ciupagi…

– czegoż tu nie ma. Nas jednak zainteresowały dwie ekspozycje – pierwsza przedstawia okazy zatrzymane na mocy Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (muszle, wyroby z kości słoniowej i egzotycznego drewna czy kosmetyki z substancjami odzwierzęcymi). Otwarta w październiku 2026 roku druga gablota:

„Ochrona dóbr kultury w transporcie lotniczym” – została przygotowana we współpracy z ekspertami Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Ekspozycja w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, październik 2026 r.

O niej, a także o innych działaniach CEL, opowiadają Daniel Dziob (kierownik) i Gabriela Żak z Centrum Edukacji Lotniczej Kraków Airport w Balicach oraz Małgorzata Woźniak-Słota z Izby Administracji Skarbowej w Krakowie.


Co jest zadaniem Centrum Edukacji Lotniczej?

Daniel Dziob: Przybliżanie fascynującego świata lotnictwa. Z jednej strony chcemy edukować pasażerów, przygotowywać ich do podróży, przybliżać procedury lotniskowe – bo te procedury bywają niezrozumiałe dla podróżnych, czasem wręcz stanowią przeszkodę na drodze do wymarzonych wakacji. Z kolei dla nas, osób pracujących na lotnisku, procedury są niezbędnym składnikiem bezpieczeństwa – są po to, żeby pasażer i jego bagaż mogli bezpiecznie dolecieć na wymarzone wakacje czy w inne dowolne miejsce. Staramy się zatem przełamywać bariery u osób, dla których lotnisko może być trudnym miejscem – osób neuroróżnorodnych, seniorów czy ludzi, którzy nigdy wcześniej nie podróżowali samolotem. Drugi cel CEL-u to pokazywanie niemałej liczby profesji, które potrzebne są na lotnisku – bo to przecież nie tylko pilot, stewardessa i „ten pan, co mi zabrał nożyczki w punkcie kontroli bezpieczeństwa”.

Fot. Grzegorz Celejewski / Agencja Wyborcza.pl
Przed wniebowzięciem
Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, wrzesień 2025 r.

Lotnictwo obejmuje ponad 70 zawodów, które chcielibyśmy pokazać naszym młodym gościom

i w ten sposób zachęcać ich do związania swojej przyszłości z branżą lotniczą. Wreszcie, staramy się budować pomost pomiędzy światem lotnictwa a światem uczelnianym – tak, żeby dawać studentom czy naukowcom możliwość pracy w realiach lotniska.

Fot. Jakub Wlodek / Agencja Wyborcza.pl
Przed wniebowzięciem
Centrum Edukacji Lotniczej w pierwszych dniach działalności. Kraków, Balice, październik 2017 r.
Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Symulator lotu, kokpit pasażerskiego odrzutowca w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, 2026 r.

A przybliżanie zasad przewozu okazów przyrodniczych i dóbr kultury? Te ostatnie są tematem nowej ekspozycji w CEL.

Gabriela Żak: Pomysł na otwartą właśnie wystawę, dotyczącą zasad przewozu dóbr kultury, wyniknął ze współpracy z panią Małgorzatą Woźniak-Słotą z Krajowej Administracji Skarbowej, która wspierała nas już wcześniej, przy wystawie związanej z Konwencją Waszyngtońską (Konwencją o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem). Zauważyliśmy lukę edukacyjną w tym zakresie – jako pasażerowie nie mamy pełnej świadomości, co jest dobrem kultury, co jest zabytkiem, jaka jest między nimi różnica, co możemy wywieźć z kraju, a w jakich przypadkach przewóz może wymagać spełnienia określonych wymogów prawnych. Zabytki i dobra kultury to nie tylko eksponaty muzealne. Możemy spotkać je w domach rodzinnych, ale także podczas podróży – na targach staroci czy w sklepach. Chcemy zwiększać świadomość ich wartości i pochodzenia, a także uczyć, jak odpowiedzialnie i zgodnie z prawem przewozić takie przedmioty przez granice.

Czy podróżni zdają sobie sprawę, że przewóz starszych przedmiotów bywa objęty przepisami?

Daniel Dziob: Bardzo często, zwłaszcza na lotniskach, ludzie są nieświadomi, że rzeczy, które traktują jak zwykłe pamiątki z wakacji, mogą stać się przedmiotem przestępstwa. Niektóre przedmioty o wartości historycznej mogą podlegać ograniczeniom, a ich przewóz – zależnie od rodzaju i kierunku podróży – wymagać odpowiednich dokumentów.

Na przykład?

W Wielkiej Brytanii kupuję – oficjalnie, na aukcji – coś, co jest dobrem kultury. Co mam teraz zrobić, żeby móc to legalnie wwieźć na teren Unii Europejskiej? Inny przykład może dotyczyć osób, które po II wojnie światowej wyjeżdżały z Polski do USA, wraz ze swoimi pamiątkami rodzinnymi – zdjęciami, książkami, ceramiką. Teraz zamierzają wrócić, ale przez lata część tych rzeczy osiągnęła taki wiek i wartość, że aby je przewieźć przez granicę, potrzebne są odpowiednie pozwolenia. To także będą tematy, o których chcielibyśmy opowiadać.

Zależy nam na tym, aby nauczyć podróżnych przykładania uwagi do przedmiotów, które można znaleźć na pchlich targach czy aukcjach internetowych. Warto poznawać ich historię i sprawdzać, czy mają wartość historyczną lub artystyczną, a także dowiedzieć się, jakie przepisy obowiązują przy ich przewozie przez granicę.

Fot. Grzegorz Celejewski / Agencja Wyborcza.pl
Przed wniebowzięciem
Spotkanie i prezentacja w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, wrzesień 2025 r.

Nasza lokalizacja sprzyja podejmowaniu takich tematów – Kraków i Małopolska to regiony o bogatej historii, z cennym dziedzictwem kulturowym.

Czy ekspozycja dotycząca dóbr kultury została stworzona z artefaktów zatrzymanych na lotnisku w Balicach?

Gabriela Żak: Wystawa nie musi składać się z okazów zatrzymanych, by przekazywać treści merytoryczne. Ponadto przedmioty zatrzymane to przede wszystkim dowody w sprawie – zanim będzie można je pozyskać do celów edukacyjnych, muszą się zakończyć związane z nimi postępowania. Nie jest to łatwe, ale mamy nadzieję, że w najbliższej przyszłości również takie przedmioty zaprezentujemy w naszej gablocie. Na razie ekspozycję wypełniają obiekty, które otrzymaliśmy od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków – średniowieczne dyby, groty strzał, kule armatnie, zapalnik czasowy do pocisku szrapnelowego czy fragmenty kafli piecowych i glinianych naczyń. Właśnie zabytki archeologiczne stanowią dużą część problemu – one najłatwiej mogą stać się przedmiotem nieświadomej próby wywozu, między innymi ze względu na ich łatwą dostępność.

Sporą część wystawy stanowią także pamiątki rodzinne z naszych własnych strychów, babcinych komód i bieliźniarek, które zabytkami jeszcze nie są, ale mogą stanowić przykład dóbr kultury, jakie większość z nas ma w domach, jednak widzi w nich jedynie wartość sentymentalną, nie zaś historyczną. Tymi przykładami chcemy zwrócić uwagę odwiedzających na to, by potrafili dostrzec wartość artystyczną, historyczną czy naukową w filiżance czy stroju ludowym przekazywanym z pokolenia na pokolenie.

Chcesz być na bieżąco z przeszłością?

Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Spotkanie w Centrum Edukacji Lotniczej

Ekspozycja stała się też okazją dla współpracy Centrum Edukacji Lotniczej z Narodowym Instytutem Dziedzictwa.

To współpraca merytoryczna i ekspercka. Wiedza specjalistów NID pozwala nam zadbać o rzetelność prezentowanych treści, właściwie osadzić zagadnienie ochrony zabytków i dóbr kultury w szerszym kontekście i wyjaśnić znaczenie dziedzictwa kulturowego. Dzięki temu możemy łączyć rzetelność z historiami, które zainteresują odwiedzających.

Ochrona dóbr kultury wymaga też współpracy międzynarodowej.

Małgorzata Woźniak-Słota: Ze względu na zawieruchy wojenne mamy do czynienia ze wzmocnieniem kontroli lub wręcz z zatrzymaniem możliwości przewozu dzieł sztuki np. z Ukrainy, Syrii czy Iraku. Jest wiele międzynarodowych organizacji – Europol, Interpol czy Światowa Organizacja Celna (WCO) – z którymi Krajowa Administracja Skarbowa współpracuje na rzecz zwalczania przestępczości przeciwko dobrom kultury. Wykorzystujemy informacje przekazywane przez te instytucje i korzystamy z ich baz danych, np. o skradzionych i poszukiwanych dobrach kultury.

A jak wygląda praktyka w sytuacji, gdy na skanerze lotniskowym pojawia się podejrzany przedmiot – z zakresu dóbr kultury – a samolot właściciela bagażu odlatuje za pół godziny?

Przy okazji wylotu na ocenę sytuacji jest zwykle niewiele czasu. Bagaż zostaje zatrzymany i, po odszukaniu właściciela, poddaje się go kontroli. Jeżeli mamy uzasadnione podejrzenie, że przedmiot może być zabytkiem, zatrzymujemy go do wyjaśnienia i zasięgamy opinii ekspertów w danej materii. Od ich decyzji zależy, czy w związku ze znalezionym obiektem wszczyna się postępowanie karne. W przypadku przylotu tryb postępowania jest taki sam jak przy wylocie, jednak czynnik czasu jest tu bardziej łaskawy.

Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Ekspozycja w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, październik 2026 r.
Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Ekspozycja w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, październik 2026 r.
Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Ekspozycja w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, październik 2026 r.

Konwencja Waszyngtońska, choć jest konwencją o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), czasami także dotyczy dóbr kultury.

Weźmy bardzo stare szachy z kości słoniowej lub pianino z klawiszami pokrytymi okładziną z kości słoniowej – to z jednej strony okaz podlegający CITES, z drugiej – zabytek. Kilkaset czy nawet kilkadziesiąt lat temu nie brakowało w domach elementów wykonanych z części zwierząt lub egzotycznego drewna – one pozostają na rynku.

Z jaką podstawową informacją powinien wyjść widz, który zobaczy państwa ekspozycję o przewozie dóbr kultury?

Gabriela Żak: Liczymy na to, że takich informacji będzie więcej niż jedna. Wyjaśnimy, czym różni się zabytek od dobra kultury, kiedy wywóz przedmiotu może wymagać pozwolenia i gdzie sprawdzić obowiązujące przepisy. Pokażemy, jakie znaczenie ma kierunek podróży – inne zasady mogą dotyczyć przewozu w obrębie Unii Europejskiej, a inne wywozu poza jej granice. Zależy nam, aby odwiedzający po obejrzeniu ekspozycji, przed zapakowaniem starej monety czy rodzinnej pamiątki do walizki, potrafili zadać sobie pytanie: czy na pewno mogę wziąć ten przedmiot, czy nie ma on większej wartości w miejscu, w którym został przeze mnie znaleziony? Odpowiedzialność za ochronę dziedzictwa kulturowego spoczywa nie tylko na instytucjach i służbach powołanych do jego ochrony, lecz także na każdym z nas i – co ważne – brak wiedzy nie zwalnia z odpowiedzialności i możliwych konsekwencji prawnych.

Fot. CEL
Przed wniebowzięciem
Prezentacja w Centrum Edukacji Lotniczej. Kraków, Balice, październik 2026 r.

Daniel Dziob: Warto podkreślić, że chcemy przede wszystkim pokazywać, jak świadomie i legalnie przewozić zabytki oraz odpowiedzialnie korzystać z dziedzictwa kulturowego. A przy tym edukować w zakresie bardziej ogólnym: na przykład opowiedzieć o tym, jakich dokumentów i zezwoleń na międzynarodową podróż potrzebowałaby „Dama z łasiczką” Leonarda da Vinci (który był też projektantem maszyn latających, zatem patronuje naszej instytucji). Przy okazji liczymy, że ktoś z naszych młodych gości zechce kiedyś połączyć fascynację lotnictwem z zainteresowaniem zabytkami – bo, jak się okazuje, te dwa światy mogą się przenikać.

Papierowa wersja magazynu „Spotkania z Zabytkami” ukazuje się jako kwartalnik. Zachęcamy do zakupu prenumeraty bądź aktualnego numeru!


Bartosz Klimas

Dziennikarz, pisze o historii Warszawy, architekturze poprzemysłowej i zabytkach (po)kolejowych. Stworzył portal o dziejach stołecznego przemysłu – wawtech.pl. Publikował m.in. na łamach „Rzeczpospolitej”, „Stolicy” i „Kroniki Warszawy”.

Popularne

Dywizjon dziedzictwa

Do końca lutego 2024 roku zniszczeniu lub uszkodzeniu uległo 902 obiektów zabytkowych objętych ochroną – wynika z danych ukraińskiego Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej. Rabowane są obiekty uznane za wartościowe dla narracji Kremla, mające dowodzić związków historyczno-kulturowych Ukrainy z „Mateczką-Rossiją” i uzasadniać roszczenia terytorialne...

Komnick i Stoewer – samochodziarze z Pomorza

Franz Komnick pochodził z podmalborskiego Tropiszewa (Trappenfelde). Jako młody człowiek terminował w ojcowskiej kuźni, by później pojechać w świat po nauki – wiedzę techniczną zdobywał w Berlinie, Düsseldorfie, Hanowerze – m.in. w fabrykach lokomotyw, maszyn rolniczych i samochodów. Studiował przy tym budowę maszyn...