- skąd do Rokitna trafił obraz Matki Boskiej Cierpliwie Słuchającej
- dlaczego we wnętrzu wyróżniają się stalle
- dlaczego ciekawostką w sanktuarium jest tabernakulum
To sanktuarium, uznane rozporządzeniem Prezydenta RP za Pomnik Historii, jest architekturą z jednorodnym wyposażeniem i programem ikonograficznym, który prowadzi pielgrzyma krok po kroku, od progu aż po ołtarz z cudownym wizerunkiem Matki Bożej Rokitniańskiej.
Historia Rokitna jest historią miejsca pogranicza – nie tylko geograficznego, ale i kulturowego.
Wieś, położona dziś w województwie lubuskim, przez stulecia znajdowała się w obrębie Wielkopolski, w strefie oddziaływania ważnych ośrodków kościelnych i klasztornych. Jej dzieje ściśle splatają się z historią cystersów z pobliskiego Bledzewa, którzy od średniowiecza organizowali tu życie religijne i gospodarcze. To właśnie zakon – jeden z najważniejszych „menedżerów krajobrazu” w dziejach Europy – nadał tej przestrzeni strukturę, łącząc funkcję duchową z rolniczym i osadniczym zagospodarowaniem terenu.
Nim zbudowano barokowe sanktuarium
Pierwsza świątynia w Rokitnie istniała już w średniowieczu, jednak dzisiejsza ranga miejscowości zaczęła kształtować się w XVII wieku, gdy rozwijający się kult maryjny przyciągał coraz liczniejsze rzesze wiernych.
Od tego czasu Rokitno przestało być zwykłą wsią parafialną, a stało się celem pielgrzymek, punktem odniesienia dla okolicznych wspólnot, miejscem, w którym religijność przybierała formę widzialną i wspólnotową.
W XVIII wieku, w czasach względnej stabilizacji politycznej po burzliwych doświadczeniach wojen XVII stulecia, zapadła decyzja o budowie nowej, reprezentacyjnej świątyni. Był to gest nie tylko pobożności, lecz także prestiżu – sanktuarium miało potwierdzać siłę katolicyzmu w regionie, który doświadczał napięć wyznaniowych i politycznych. Rokitno wpisywało się w szerszy proces barokowej odnowy religijnej, w której architektura stawała się narzędziem manifestacji wiary i tożsamości.
Po II rozbiorze Polski teren ten znalazł się w granicach państwa pruskiego. Zmieniały się administracje i struktury kościelne, lecz kult w Rokitnie trwał. To ciągłość szczególna – sanktuarium funkcjonowało mimo przekształceń politycznych, zachowując swój charakter jako miejsce pielgrzymkowe o ponadlokalnym znaczeniu. W XIX wieku świątynia została uroczyście konsekrowana, a kult maryjny umacniał się, obejmując coraz szerszy obszar.
Po 1945 roku Rokitno znalazło się w granicach Polski, już jako część tzw. Ziem Odzyskanych. Wraz z napływem nowych mieszkańców zmienił się kontekst społeczny i kulturowy regionu. Sanktuarium odegrało wówczas istotną rolę w budowaniu nowej tożsamości religijnej i wspólnotowej.
Stało się jednym z duchowych centrów powstającej administracji kościelnej na ziemiach zachodnich. W 1989 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej, co potwierdziło jego rangę w skali ogólnopolskiej.
Miejsce pielgrzymek
Zacznijmy od bryły i porządku. Dzisiejsza bazylika jest XVIII-wieczną realizacją późnobarokową w nurcie śląsko-morawskim. Ważne to określenie, bo mówi o ambicji i o źródłach formy: o sięganiu po język architektury, który na pograniczu (Wielkopolski, Śląska, Brandenburgii) miał siłę ważnego komunikatu.
Budowę kościoła podjęto w latach 40. XVIII wieku. Ukończono zasadniczą bryłę szybko, a wieże domykano jeszcze w następnej dekadzie. Za projektem stoi Karol Marcin Frantz, królewski architekt.
Jednak o jakości artystycznej Rokitna przesądza to, co dzieje się po wejściu do środka. Barok i rokoko (wyjątkiem są manierystyczne stalle z poł. XVII w. przypisywane Hilarionowi z Poznania, a pochodzące z kościoła opactwa cysterskiego w Bledzewie) – w swojej najlepszej wersji – jest sztuką prowadzenia uwagi, a rokitniańskie wnętrze to dobrze zainscenizowany spektakl. Najpierw daje oddech nawie, potem stopniowo „zagęszcza” znaczenia obrazem, rzeźbą i ornamentem, aż wreszcie skupia wszystko w jednym punkcie, czyli ołtarzu głównym z wizerunkiem Maryi.
Nad głową od razu zaczyna pracować malarskie niebo. Sklepienia ozdabia XVIII-wieczna polichromia jako rozpisany na całe wnętrze program, w którym centrum stanowi ukoronowana Matka Boża otoczona aniołami wraz z Trójcą Świętą, a wokół pojawiają się sceny biblijne ze Starego i Nowego Testamentu, ujęte w iluzjonistyczne ramy architektoniczne i ornament barokowo-rokokowy. Ten sposób malowania – „udawana architektura” mieszająca się z prawdziwą – jest znakiem wysokiej klasy warsztatu. Artysta bowiem nie tylko maluje figury, ale malarsko buduje przestrzeń, wciąga widza w iluzję, dopowiada ciąg dalszy pilastrom i gzymsom.
W tym „niebie” Rokitna jest jeszcze jedna, świetna i rzadko uświadamiana warstwa: groteskowe głowy, popiersia kobiece i męskie, naliczone w setkach, czasem o satyrycznym rysie. To barok, który pamięta, że świat jest także teatrem ludzkich masek, a sacrum i profanum potrafią się spotkać w ostrzeżeniu i przestrodze.
Polichromia jest tu komentarzem do tego, co stoi niżej, czyli do rzeźb i ołtarzy. Na filarach pojawiają się czterej Ewangeliści, jakby trzymali konstrukcję znaczeń, na której opiera się cała narracja świątyni. To symbolicznie oddawać ma ich rolę jako tych, których słowa nadały kształt światu wiary.
W tej samej symbolicznej konwencji utrzymano polichromię na sklepieniu nad XIX-wiecznymi organami. Tam z kolei pojawia się postać św. Cecylii.
W pobliżu chóru malarstwo przechodzi w tematykę eschatologiczną: widzimy „otchłań” pełną dusz oczekujących zbawienia, a zarazem radość z narodzin Maryi, z czytelnym centrum, w którym rozpoznawalna jest św. Anna w otoczeniu Trójcy Świętej i aniołów. To ważne: Rokitno buduje opowieść maryjną nie jako słodką i naiwną pobożność, lecz jako część historii zbawienia, rozpiętej między nadzieją a sądem, między oczekiwaniem a spełnieniem.
Odsłonięte ucho
A potem jest prezbiterium i jego rzeźbiarski rdzeń, czyli ołtarz główny. Według tradycji miejscowej wykonał go w 1760 roku snycerz Grunewald z Legnicy, a sama informacja o pochodzeniu warsztatu – śląskim – dobrze tłumaczy jakość drewna „ułożonego” w architekturę, dynamikę figur i sprawność, z jaką rzeźba współpracuje z konstrukcją. Ołtarz w Rokitnie nie jest tylko ramą dla obrazu. Na poziomie mensy pojawia się antypendium o formie sarkofagowej, a tabernakulum – obrotowe, co samo w sobie jest ciekawostką– ozdobione jest sceną z Emaus. Czyli opowieść o rozpoznaniu, o obecności, o tym, co ukryte pod pozorem zwyczajności. W sanktuarium, którego sercem jest wizerunek „Cierpliwie Słuchającej”, scena rozpoznania Chrystusa przy łamaniu chleba staje się jakby dyskretnym komentarzem do praktyki pielgrzymowania: przychodzisz, by nauczyć się widzieć i rozpoznawać to, co ważne.
Program rzeźbiarski ołtarza jest przy tym zaskakująco „czytelny”, jak na barok, który lubi wieloznaczność. Po bokach tabernakulum stoją figury św. Józefa z Dzieciątkiem i św. Elżbiety, a po drugiej stronie św. Piotra Apostoła i św. Anny. To zestawienie buduje most między Kościołem apostolskim i rodziną, między początkiem wspólnoty a jej domowym, czułym zapleczem. W polu przyściennym, na osi prezbiterium, pojawiają się jeszcze św. Wojciech i św. Stanisław – patroni polskiej historii kościelnej, jak znaki zakotwiczenia lokalnego sanktuarium w „większej opowieści” Rzeczypospolitej. Zwieńczenie domyka figura Boga Ojca z gromadą aniołów i gołębicą jako symbolem Ducha Świętego: Trójca jest tu nie abstrakcją, lecz kompozycyjnym finałem, w którym wszystkie linie ołtarza zbiegają się ku górze.
I dopiero w tym gęstym, rzeźbiarskim teatrze pojawia się ona: niewielki wizerunek Matki Bożej Rokitniańskiej, umieszczony na czerwonym tle.
NID przypomina, że obraz jest fragmentem większej całości – zapewne dawnej nastawy – obejmującym samą twarz Maryi, a jego pochodzenie wiązane jest ze szkołą niderlandzką lub flamandzką. To istotne, bo tłumaczy inny, „północny” rodzaj malarskiej wrażliwości: twarz, skupienie, złocone tło, a przede wszystkim słynne odsłonięte ucho, od którego wzięło się określenie Pani Cierpliwie Słuchająca. W barokowym wnętrzu, które kocha ruch, skręt ciała i dramat gestu, ta twarz jest jak pauza. Minimalistyczna w wyrazie. A przez to magnetyczna.
Kręgosłup programu
Rokitno jest też znakomitym przykładem, jak program malarski potrafi rozmawiać z rzeźbą. Nad ołtarzem głównym polichromia pokazuje scenę Zwiastowania – Maryję i Archanioła Gabriela – czyli moment, od którego zaczyna się historia wcielenia. Obok tego malarskiego „początku” pojawiają się czterej Ojcowie Kościoła: Hieronim, Augustyn, Grzegorz i Ambroży, czyli ci, którzy porządkowali doktrynę i język wiary. A dalej, w innym fragmencie sklepień, uzupełnieniem są wizerunki Doktorów Kościoła: Tomasza z Akwinu, Anzelma z Canterbury, Bonawentury i Bernarda z Clairvaux. Widać tu intelektualny kręgosłup programu tego wnętrza.
To samo widać w nawach bocznych, gdzie ikonografia schodzi z poziomu „wielkiej teologii” do pobożności bardziej osobistej, „codziennej”, ale nadal uporządkowanej. Po prawej stronie pojawia się ołtarz św. Jacka, a na sklepieniu wizerunki św. Franciszka ze stygmatami, św. Walentego i św. Floriana, czyli asceza, miłość i ochrona przed kataklizmem ognia (może wręcz przed ogniem piekielnym), czyli trzy pola troski, które w życiu wiernych stają się bardzo konkretne. W tej samej przestrzeni widoczna jest figura św. Antoniego z Padwy i ołtarz Matki Bożej Bolesnej z mieczem przeszywającym serce, a więc wątek cierpienia, który w sanktuarium maryjnym działa jak echo – Maryja słuchająca jest też Maryją współcierpiącą.
Po lewej stronie nawę otwiera ołtarz bł. Wincentego Kadłubka, a na sklepieniu pojawia się św. Karol Boromeusz, scena męczeństwa św. Jana Chrzciciela i św. Michał Archanioł walczący ze zbuntowanymi aniołami. Tu program staje się wyraźnie „kościelny”: reforma, świadectwo aż po krew, walka dobra ze złem. Rokitno nie pozostawia wątpliwości, że pobożność to nie tylko ukojenie, ale i wybór.
Jeżeli szukać w tym wnętrzu elementów, które mówią o klasie artystycznej bez konieczności zaglądania w archiwa, są nimi również obiekty „użytkowe”, czyli ambona i chrzcielnica. Ambona, zdobiona motywami roślinnymi i morskimi, mieni się błękitami i złotem, jakby kazanie miało wyruszać w rejs: słowo jako żagiel. Chrzcielnica z kolei, otwierana mechanicznie, przywołuje skojarzenia z klasztornymi rozmównicami. To detal niecodzienny, zdradzający wyobraźnię i kulturę techniczną warsztatu. Takie rzeczy nie biorą się z przypadku; one świadczą o tym, że ktoś tu myślał o całości doświadczenia liturgicznego, także w wymiarze zmysłowym.
Wreszcie stalle w prezbiterium, zwieńczone baldachimami i rzeźbione w drewnie, domykają obraz Rokitna jako miejsca „kompletnego”: sanktuarium, które nie jest tylko kościołem do oglądania, ale przestrzenią codziennej pracy liturgii. Nad stallami zachowały się herby: Łodzia opata Kazimierza Jana Opalińskiego, który sprowadził cudowny wizerunek do Rokitna, oraz herb arcybiskupa Leona Przyłuskiego, konsekratora świątyni w 1854 roku.
Mamy tu rzadko spotykaną spójność: późnobarokową architekturę o czytelnym rodowodzie, jednorodne (barokowo-rokokowe) wyposażenie, polichromię o iluzjonistycznej kulturze malarskiej i program ikonograficzny, który – od Trójcy i Zwiastowania po Michała Archanioła i Matkę Bolesną – rozpisuje pełną teologię i pełną ludzką emocję. A w centrum, jak znak rozpoznawczy, twarz Maryi z odsłoniętym uchem.
Dziś Rokitno jest nie tylko miejscowością o bogatej historii religijnej, ale także symbolem trwałości dziedzictwa na obszarze, który wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. Jego dzieje pokazują, jak mała wieś może stać się miejscem o znaczeniu przekraczającym lokalność – punktem, w którym historia regionu, Kościoła i państwa splatają się w jedną, wielowarstwową opowieść.
O Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej – przeczytaj też na portalu Zabytek.pl
