Fot. Arkadiusz Ławrywianiec / Forum
Przedwojenny modernizm nie zaowocował wieloma realizacjami z dziedziny architektury sakralnej. Tym bardziej warto przyjrzeć się katowickiej Kalwarii Panewnickiej, której formy do dziś zaskakują nowoczesnością.
Jerozolimskie wzgórze
Pierwsze kalwarie zaczęto budować w XV wieku. Lokalizowane na wzgórzach, by przypominały krajobrazowo Jerozolimę, składały się z kaplic, z których każda symbolizowała kolejną stację męki Pańskiej.
Kalwarie jako miejsca kultu religijnego służyły pielgrzymom i pątnikom,
a z czasem także turystom, bo kaplicom nadawano zwykle zdobne formy. W Polsce zachowało się kilka tego typu zabytkowych założeń, w tym najstarsze – XVII-wieczne w Kalwarii Zebrzydowskiej.
Rytuały związane z męką Pańską stały się szczególnie popularne w epoce kontrreformacji, formalnie więc dominującym stylem dla kalwarii stał się barok, który obowiązywał jako stylistyka tych obiektów nawet w XX wieku.
Najpierw, w latach 1905–1908, na terenie kalwarii stanął monumentalny, neoromański kościół projektu Mansweta Fromma. Kaplice jednak zaczęto projektować już po tym, gdy Katowice znalazły się w granicach Polski.
Minimalizm form
Konkurs na projekt kalwaryjskich kaplic rozstrzygnięto w 1936 roku. Wygrała koncepcja lwowskich architektów, Jana Kruga i Tadeusza Brzozy. Obaj byli związani z architektoniczną awangardą, nurtem konstruktywizmu i funkcjonalizmu. Po takie też formy sięgnęli, projektując w Panewnikach.
Jak to możliwe, że tak sformalizowane, tradycyjne założenie sakralne ubrano w nowoczesny kostium?
W latach 30. Katowice szczyciły się modernistyczną zabudową, którą traktowano jako synonim innowacyjności i postępu. To był idealny moment, by i w kościelne przestrzenie wprowadzić nowoczesność – i jedyna taka sytuacja: w pierwszych latach XX wieku powstawały także inne kalwarie, wszystkie jednak w bardziej tradycyjnych formach. W Katowicach nie obyło się jednak bez kontrowersji – początkowo pielgrzymi nie przyjmowali dobrze surowych form. Wyzwaniem okazało się także finansowanie budowy, poszczególne stacje były sponsorowane przez miejscowe fabryki, samorządy dzielnicowe czy prywatne osoby.
Modernizm epoki socrealizmu
Jan Krug i Tadeusz Brzoza dbali o wyraz architektoniczny kalwaryjskich obiektów. Współpracowali z nimi artyści odpowiedzialni za rzeźby, obrazy i inne prace wypełniające kaplice. Wiele figur dla Kalwarii Panewnickiej stworzył Marian Wnuk, niektóre wykonali sami zakonnicy klasztoru franciszkanów. Mimo że prace budowlane na terenie kalwarii rozpoczęto niedługo po rozstrzygnięciu konkursu, do dnia wybuchu II wojny światowej nie udało się ukończyć całości.
To kolejny ewenement: w czasach stalinizmu w Polsce realizacje sakralne były de facto zabronione, więc znów Panewniki okazały się wyjątkowe.
Na przykład kaplica Grobu Bożego została poświęcona w 1953 roku. Choć realizowane z zupełnie innej rzeczywistości politycznej, kaplice zachowały swój modernistyczny wygląd. Powstały bowiem w oparciu o pierwotny, przedwojenny projekt.
Różaniec w parku
Historia budowy Kalwarii Panewnickiej nie kończy się wraz z poświęceniem ostatniej kaplicy Drogi Męki Pańskiej. Już w połowie lat 50. katowiccy franciszkanie kontynuują rozbudowę sanktuarium: postanowili utworzyć drugi zbiór kaplic – Kalwarię Różańca Świętego.
Zakonnicy otrzymali pozwolenie na budowę nowej kalwarii w 1954 roku, czyli w czasach, w których wciąż było to prawie niemożliwe. Projekt funkcjonalno-przestrzenny parku oraz formy architektoniczne 15 kaplic różańcowych opracowali Andrzej Mastej i Stanisław Sepioł, współpracowali z nimi artyści. W 1957 roku powstało pięć stacji Tajemnic Radosnych Różańca, w których płaskorzeźby stworzył Karol Muszkiet. Dwa lata później gotowe były stacje Tajemnic Bolesnych (płaskorzeźby: S. Białek, F. Józefowicz, B. Koniuszy), a w 1963 roku zostają poświęcone stacje Tajemnic Chwalebnych. W tych ostatnich pojawiły się sceny wykonane w technice majoliki, majolikowymi płaskorzeźbami. Projektowali je: Karol Muszkiet, Krystyna Borkowska-Niemojewska, Ewa Żygulska, Janina Karbowska-Kluziewicz, Franciszek Kluziewicz.
Betonowe łupiny
Kaplice Kalwarii Różańca Świętego zaprojektowano jako osobny szlak: choć znajduje się w tym samym parku, jest przestrzennie oddzielony od kaplic Męki Pańskiej. Różni się także wizualnie. Kaplice mają znacznie lżejsze, przezierne formy o niezwykle nowoczesnych kształtach. To niesymetryczne, betonowe łupiny o kameralnej skali i nowatorskich konstrukcjach.
Dodatkowo zostały uzupełnione pracami plastycznymi, które zarówno formą, jak i techniką również godnie reprezentują epokę poodwilżowej ekspresji. Rozległy teren Kalwarii Panewnickiej jest najbardziej niezwykłym tego typu obiektem w Polsce. Wyróżniają go nie tylko czasy i kontekst, w jakim powstawał, lecz także zastosowane tu formy oraz niezwykłe zestawienie surowych kształtów nowoczesnej architektury z bujną zielenią półdzikiego parku.
Artykuł ukazał się drukiem w kwartalniku „Spotkania z zabytkami” nr 1/2026
Zachęcamy do zakupu prenumeraty, bądź aktualnego numeru pisma
